Basmaçılıq (özb. bosmaq - basmaq, hücum etmək sözündən törəmişdir) 1917-1926-cı illəri əhatə edən, Orta Asiya ərazisində, əsasən müasir Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Tacikistan ərazilərini əhatə edən, Sovet hakimiyyətinin qurulmasına qarşı genişmiqyaslı silahlı müqavimət hərəkatıdır. Bu hərəkat, bolşevik tərəfindən zorla həyata keçirilən kollektivləşdirmə, yerli əhalinin mədəniyyətinin və adətlərinin təzyiqlə dəyişdirilməsi, torpaq islahatlarının ədalətsizliyi və yeni iqtisadi sistemin gətirdiyi çətinliklərə qarşı xalqın etirazının silahlı ifadəsi idi.
Basmaçılar, əsasən yerli əhalidən, kəndlilərdən, tayfalardan ibarət müxtəlif qrupların birliyini təşkil edirdilər. Onlar arasında həm din xadimləri, həm də feodalların nümayəndələri yer alırdı. Bu hərəkatın əsas məqsədi Sovet hakimiyyətinin devrilməsi və milli azadlığın əldə edilməsi olsa da, qruplar arasında hədəflər və ideologiyalar bəzən fərqlənirdi. Bəzi qruplar daha çox yerli özünüidarəni, digərləri isə tam müstəqilliyi hədəfləyirdilər.
Basmaçılıq hərəkatı, vahid bir komandanlıq və strukturdan məhrum olmasına baxmayaraq, uzun illər boyu Sovet ordusuna ciddi müqavimət göstərmiş, böyük insan itkilərinə səbəb olmuşdur. Hərəkatın taktikası əsasən partizan müharibəsinə əsaslanırdı: sürətli hücumlar, geriləmələr, pusqular və düşmənin arxa cəbhəsinə zərbələr. Basmaçılar çöllərin və dağların mürəkkəb relyefindən bacarıqla istifadə edirdilər. Lakin sonradan, Sovet hökumətinin daha güclü hərbi gücünü və siyasi təzyiqlərini qarşısında hərəkat zəifləmiş və nəhayət, 1920-ci illərin ortalarında yatırılmışdır.
Basmaçılıq tarixi hələ də mübahisələrə səbəb olan bir mövzudur. Tarixçilər bu hərəkatı həm milli azadlıq mübarizəsi, həm də feodal qalıqlarının müqaviməti kimi qiymətləndirirlər. Hər halda, bu hadisə Orta Asiya tarixinin mühüm bir hissəsini təşkil edir və bu regionun müasir siyasi və sosial həyatına təsirini bu gün də hiss etmək mümkündür.