Basmaçı (özb. basmachi) sözü Orta Asiyada, əsasən XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının və daha sonra Sovet hakimiyyətinin əleyhinə silahlı müqavimət göstərən müxtəlif qrupların üzvləri üçün istifadə edilən bir termindir. Bu terminin əslində "basmaq" felindən törəməsi və "hücum edən", "basqın edən" mənalarını ehtiva etməsi qeyd olunmalıdır. Lakin, zamanla basmaçı sadəcə bir hərbi qrupun adı olmaqdan çıxaraq, öz milli kimliyini, mədəniyyətini və həyat tərzini qorumaq üçün mübarizə aparan insanların ümumi adına çevrilmişdir.
Basmaçı hərəkatı mürəkkəb və çoxşaxəli bir hadisədir. O, fərqli etnik qrupların (özbəklər, türkmənlər, qırğızlar və s.) iştirakı ilə formalaşmış, müxtəlif ideoloji və siyasi motivlərlə hərəkət etmişdir. Bəziləri milli müstəqillik uğrunda mübarizə aparırdı, bəziləri isə çar rejiminin və ya Sovet hakimiyyətinin ədalətsizliyindən narazı idi. Bu müxtəliflik basmaçı hərəkatını vahid bir qüvvə kimi təsvir etməyi çətinləşdirir. Hərəkətə müxtəlif sosial təbəqələrdən olan adamlar qoşulmuşdu; əkinçilərdən, maldarlardan tutmuş ruhanilərə və hətta keçmiş çar əsgərlərinə qədər.
Sovet hakimiyyəti basmaçıları "kontr-revolüsioner banditlər" kimi təqdim etsə də, onların mübarizəsi müasir tarixçilər tərəfindən daha mürəkkəb və çoxcəhətli şəkildə araşdırılır. Basmaçıların hərəkətləri, həm müstəmləkəçilik əleyhinə mübarizə, həm də milli azadlıq hərəkatı olaraq dəyərləndirilə bilər. Onların fəaliyyəti tarixin gedişatını dəyişdirməsə də, Orta Asiya xalqlarının müqavimət ruhunu və milli özünüdərkini formalaşdırmaqda mühüm rol oynamışdır. "Basmaçı" termini, bu gün də özünü müəyyən etmək və öz tarixini anlamaq istəyən bir çox Orta Asiya xalqları üçün mürəkkəb və çoxmənalı bir anlayış olaraq qalır.