Mərkəziyyət (ər. مركزية - markaziyya) anlayışı, bir sistemdəki yerli təşkilatların (və ya orqanların) yuxarı səviyyəli bir mərkəzi hakimiyyət orqanına tabe olması və bu tabeliyə əsaslanan idarəetmə və ya təşkilat sistemini ifadə edir. Bu tabelilik, qərarların mərkəzdən verilməsi, resursların mərkəzdən paylanması və yerli strukturların mərkəzin siyasətlərinə uyğun fəaliyyət göstərməsi ilə xarakterizə olunur.
Mərkəziyyətin dərəcəsi müxtəlif sistemlərdə fərqli ola bilər. Bəzi sistemlərdə mərkəzi hakimiyyətin nəzarəti daha güclü, digərlərində isə daha azdır. Məsələn, güclü mərkəziyyətə malik bir dövlətdə yerli hökumətlərin səlahiyyətləri məhduddur və qərarların əksəriyyəti mərkəzdən verilir. Zəif mərkəziyyətə malik sistemlərdə isə yerli təşkilatlara daha geniş muxtariyyət verilir və onlar öz ərazilərinin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq qərarlar qəbul edə bilirlər.
Mərkəziyyət anlayışı siyasi, iqtisadi, hərbi və idarəetmə sistemlərində geniş istifadə olunur. Məsələn, siyasi mərkəziyyət dövlətin siyasi gücünün mərkəzləşmə dərəcəsini, iqtisadi mərkəziyyət isə iqtisadi resursların və qərarların mərkəzləşdirilməsini ifadə edir. Hərbi mərkəziyyət ordunun vahid bir komandanlıq altında təşkil olunmasını, idarəetmə mərkəziyyəti isə təşkilatın idarəetmə strukturunun mərkəzləşdirilmə dərəcəsini göstərir.
Mərkəziyyətin əksinə olaraq, desentralizasiya anlayışı mövcuddur. Desentralizasiya, səlahiyyətlərin və qərarların mərkəzdən yerli səviyyələrə ötürülməsini ifadə edir. Mərkəziyyət və desentralizasiya bir-birini istisna etməyən anlayışlardır və çox vaxt bir sistemdə hər iki yanaşma müəyyən dərəcədə mövcud olur. Sistemin xüsusiyyətlərindən, məqsədlərindən və digər amillərdən asılı olaraq mərkəziyyət və desentralizasiya arasında balans tapmaq vacibdir.
Cümlədə işlənmə nümunələri:
- Sovetlər dövründə iqtisadiyyatda güclü mərkəziyyət hökm sürürdü.
- Müasir idarəetmə sistemləri mərkəziyyət və desentralizasiyanın optimal balansını axtarır.
- Şirkətin mərkəziyyətli qərar qəbul mexanizmi onun səmərəliliyini azaldırdı.
- Yeni islahatlar yerli səviyyədə daha çox muxtariyyət yaratmaqla mərkəziyyəti azaltmağa yönəlib.