Axtalatma sözü, "axtalatmaq" felindən törəmiş bir isimdir. Sadəcə olaraq "axtalatmaq" hərəkətinin nəticəsi və ya həmin hərəkətin özü kimi izah edilməkdənsə, daha geniş və dəqiq bir şəkildə izah edilməlidir.
Axtalatma, əsasən, bir şeyi, bir hadisəni və ya bir vəziyyəti diqqətlə, ətraflı və hərtərəfli araşdırmaq, incələmək, tədqiq etmək deməkdir. Bu, sadəcə səthi bir baxış deyil, dərindən gedən, bütün incəlikləri və detalları aşkar etməyə çalışan bir prosesdir. Axtalatma, həm də bir məsələnin müxtəlif aspektlərini nəzərə almaq, müqayisələr aparmaq və nəticə çıxarmaq məqsədini daşıyır.
Məsələn, tarixi bir hadisənin axtalatması, sadəcə tarixi faktları sadalamaqdan daha çox, hadisənin səbəb və nəticələrini, iştirakçıların motivlərini, sosial-iqtisadi kontekstini və uzunmüddətli təsirlərini dəqiqliklə təhlil etməyi nəzərdə tutur. Elmi bir hadisənin axtalatması isə, müvafiq təcrübələrin aparılmasını, məlumatların toplanmasını, analizini və nəticələrin elmi əsaslarla izah edilməsini əhatə edir.
Beləliklə, axtalatma, sadəcə bir söz deyil, həm də bir proses, bir yanaşma və hərtərəfli təhlil metodunu ifadə edir. Bu proses, həqiqəti aşkarlamaq, anlamaq və daha dəqiq bir nəticəyə çatmaq üçün sistemli və ətraflı bir yanaşma tələb edir. Bu mənada, axtalatma, həm elmi, həm də humanitar sahələrdə əhəmiyyətli rol oynayır.