Axtalatmaq sözü Azərbaycan dilində geniş mənada istifadə olunan, lakin əsasən heyvanlar və meyvələr kontekstində rast gəlinən bir termindir. Etimalogiyası və mənası baxımından daha dəqiq təsvir etmək üçün iki əsas istiqamətdə araşdıra bilərik: heyvanlar və meyvələr.
Heyvanlarla əlaqəli mənası: Axtalatmaq, əsasən erkək heyvanların, xüsusilə də atların, erkəklik vəzilərini (xaya) cərrahi yolla çıxartmaq əməliyyatını ifadə edir. Bu əməliyyatın məqsədi heyvanın cinsi davranışını nizamlamaq, aqressivliyini azaltmaq və ya ət istehsalında keyfiyyəti yaxşılaşdırmaqdır. Tarixən, bu cür əməliyyatlar heyvanların idarə edilməsi və yetişdirilməsi üçün tətbiq olunmuşdur. Müasir heyvandarlıqda isə bu üsul daha az tətbiq olunur və əvəzinə daha humanitar üsullar üstünlük təşkil edir. "Atı axtalatmaq" ifadəsi bu mənanı aydın şəkildə əks etdirir.
Meyvələrlə əlaqəli mənası: Meyvələrlə əlaqəli mənası isə meyvənin tumunu və ya çəyirdəyini çıxartmaq deməkdir. Bu proses, adətən, qida sənayesində, şirə, konserv və ya digər qida məhsulları istehsalında tətbiq olunur. Tumun və ya çəyirdəyin çıxarılması məhsulun dadını, görünüşünü və saxlanma müddətini yaxşılaşdırmaq üçün edilir. Maddənin həcminə və formasına uyğun olaraq, müxtəlif alətlərdən və texnologiyalardan istifadə olunur. Bu mənada "axtalatmaq" sözü daha çox "təmizləmək", "ayırmaq" mənalarına yaxındır.
Ümumi olaraq, "axtalatmaq" sözü həm heyvanlar, həm də meyvələr üçün istifadə olunsa da, hər iki halda da əsas məna bir hissənin digər hissədən ayrılmasıdır. Lakin kontekstə görə mənanın dəqiq şərhi dəyişir. Sözün istifadəsi regional ləhcələrə görə də fərqlənə bilər.