Aysız: Sifət. Ay işığı olmayan, qaranlıq. Aysız gecə, ayın işığından məhrum olan, tamamilə qaranlığa bürünmüş gecə deməkdir. Bu qaranlıq, sadəcə işıq çatışmazlığından deyil, ayın səma örtüyündəki mövcudluğunun olmaması ilə bağlı bir boşluq, bir əskiklik hissi yaradır. Bu hissiyat, ətraf aləmin səssizliyini və gizemini daha da vurğulayır.
Aysız gecələr insanı əsrlər boyu özünəməxsus bir qorxu və ehtiramla dolu hisslərə qərq edib. Qədim mifologiya və əfsanələrdə aysız gecələr sehrli hadisələrə, gizli varlıqlara və mistik qüvvələrə sahə yaradır. Bu gecələr, ayın işığının yumşaq və sakit təsiri olmadan, kəskin və təhlükəli görünə bilər. Təbiətdəki bütün səslər daha aydın eşidilir, kölgələr daha dərinləşir və bu da insanı məchula, bilinməyənə daha həssas edir.
Verilən misalda “Aysız gecədir. Dağlar donmuş nəhəng qara dalğalar kimi dörd tərəfdən Xınalığın üfüqlərini hasarlayıblar” cümləsində aysızlığın yaradıcı təsiri göz önündədir. Ayın işığının olmaması, dağların qara kütlələr halında görünməsinə, Xınalığın ətrafını tamamən bürüyüb, qaranlığın içində itməsinə səbəb olur. Bu təsvir, ayın işığının olmamasının yaratdığı dərin və hətta qorxulu bir atmosferi əks etdirir. Aysız gecənin təsviri, yalnız fiziki qaranlığı deyil, həm də psixoloji, duyğu dolu bir vəziyyəti ifadə edir.