Ayıqyatan sifəti, dərin və sakit yuxuya dalmayan, hər hansı bir səs, hərəkət və ya qıcıqlandırıcıya qarşı yuxudan tez oyanan insanı təsvir edir. Bu, sadəcə "yuxusuzluq"dan fərqli bir anlayışdır. Yuxusuzluq yuxuya gedə bilməmək, ayıqyatanlıq isə yuxuda qalmaqda çətinlik çəkmək deməkdir. Ayıqyatan insan, yuxuda olsa belə, ətraf mühitə qarşı həssaslığını qoruyub saxlayır. Yüngül bir səs, zəif bir işıq, hətta xırda bir hərəkət belə onları yuxudan oya bilər.
Mir Cəlalın "Havva ayıqyatan adam idi" misalında gördüyümüz kimi, ayıqyatanlıq bəzən xarakter xüsusiyyəti kimi də qəbul edilə bilər. Bu, insanın həssaslığını, diqqətlilik və həyəcanlılığını ifadə edir. Belə insanlar tez-tez ətrafında baş verən hadisələrə reaksiya verirlər və həmişə tətikdədirlər. Onların yuxusu dərin deyil, daha çox bir növ yarıyuxu vəziyyətinə oxşayır.
Ayıqyatanlıq müxtəlif səbəblərdən irəli gələ bilər. Bunlar arasında stress, narahatlıq, yuxu pozuntuları, fiziki ağrılar və ya müəyyən dərmanların yan təsirləri ola bilər. Bəzi hallarda isə genetik meyllilik də rol oynaya bilər. Hərçənd, Mir Cəlalın misalında, Havvanın ayıqyatanlığı daha çox onun həssas təbiətinin bir əlaməti kimi təqdim olunur.
Qısacası, "ayıqyatan" sözü sadəcə bərk yatmayan insan demək deyil, eyni zamanda həssaslığı, diqqətliliyi və tətikdə olmağı ifadə edən bir təsviri ifadədir. Bu, həm fiziki, həm də psixoloji səbəblərdən irəli gələ bilər və həm müsbət, həm də mənfi mənalarda istifadə edilə bilər.